Pierwsza z zapowiadanych na 2026 rok książek Aleksandra Lubiny: "Zniewolony Śląsk"

Autor rozmawiał z AI na temat Wielkiego i Małego Śląska.

Fragment:

(…)
14.
Śląsk (Schlesien / Schlaesing / Slezsko / Silesia) nie jest też wielokulturowy ani krainą pogranicza. To kraina historyczna w granicach dynastycznych i państwowych Polski, Czech i Niemiec.
Śląsk to kraina kulturowa o bogatej historii, wyjątkowej tożsamości i niepowtarzalnej osobowości.

15.
Genius loci Śląska, broniąc się przed okupacyjną polityką „odniemczania” prowadzoną przez polskiego wojewodę Michała Grażyńskiego w autonomicznym województwie śląskim oraz generała Aleksandra Zawadzkiego od 1945 roku w prokomunistycznej Polsce w „ziemiach odzyskanych”, wymusił w Dolnym Śląsku, w Sudetach i w Górnym Śląsku poszukiwania i odnajdywania prawdy – do przyznania, że wygnanie przedwojennych mieszkań-ców tej krainy nie zmieniło faktu, że to oni stworzyli wspaniały Śląsk w kulturze helleńsko-chrześcijańskiej, a powojenni mieszkańcy tych ziem odnoszą korzyści materialne i duchowe z życia w „niemieckim” krajobrazie kulturowym.

17.
W familokach życie toczyło się wokół kopalni lub huty, kościoła i kuchni – z karminadlami i ciapkrautem. Jest to po części prawda. Jednak czerwone parapety i okna, festyny z kołoczem, krupniokami, żymlokami i wodzionką, stylizowane stroje górnicze i ludowe tworzą zafałszowany obraz tego wschodniego kawałeczka „nikiszowskiego” (Górnego) Śląska.

Zbiór felietonów Tomasza Słupika z lat 2023-2026

"Spędziłem na łamach miesięcznika Śląsk czas od lipca 2023 do stycznia 2026. Ponad dwa i pół roku. Napisałem 29 felietonów. Prawie 200 tysięcy znaków ze spacjami. Mogłaby z tego powstać mała książka. Dużo się w tym czasie nauczyłem. I kiedy spoglądam na ten mój dorobek, dostrzegam kilka wyraźnych linii rozwojowych, powtarzających się tematów. Są to oczywiście: Śląsk, Polska, Rosja w kontekście wojny w Ukrainie, ale również szerzej, jako kultura czy wręcz cywilizacja. Było bardzo poważnie, jak w tekście o filmie Strefa interesów i żartobliwie o wyprawie z córką do Zakopanego. Patos mieszał się z sarkazmem, ciepłą ironią czy dystansem".

Tomasz Słupik - dr nauk humanistycznych w zakresie nauk o polityce. Przedmiotem jego zainteresowań naukowych jest przede wszystkim filozofia polityczna. Znawca historii, kultury i współczesnych stosunków narodowościowych na Górnym Śląsku. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych z tej dziedziny. Od 2003 roku zawodowo związany z Uniwersytetem Śląskim w Katowicach.

Publicysta zajmujący się sprawami życia politycznego i społecznego ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki górnośląskiej. Komentator życia politycznego w ogólnopolskich i regionalnych mediach.

Tom dziewiętnasty wielotomowego wydawnictwa, które ma objąć jak największą ilość słownictwa typowego dla gwar śląskich całego języka śląskiego (także w granicach Republiki Czeskiej i Republiki Słowackiej). Zawiera wyrazy gwarowe (w zasadzie XX-wieczne, choć zdarza się też starsze słownictwo) będące w czynnej i biernej sferze leksyki, wyrazy ustępujące na skutek zmian cywilizacyjnych, wyrazy nowo przejęte, wymarłe, zapożyczenia obce, nie odnotowuje nazw własnych.

W Słowniku nie uwzględnia się leksyki gwar przyniesionych na Śląsk przez ludność przybyłą tu po II wojnie światowej.

W części wprowadzającej zamieszczono: skróty źródeł, skróty nazw powiatów i subregionów Śląska, skróty członów nazw miejscowości, inne skróty, znaki graficzne, wykaz cytowanych miejscowości (uzupełnienia), zasady dokumentacji geograficznej, opis budowy artykułu hasłowego.

Na końcu kody QR do pobrania wcześniejszych tomów w formacie PDF.

Przibij piontka Koci Czelodce i dej sie scopić detektywistyczny przigodzie!

Do stu tysiyncy polnych myszow! W Zobrzu, na grubie wonglo Guido, zacły sie dzioć take hopsztosy, ło kerych nawet kotkom, kocicom, kotom i kocurkom sie niy śniyło. Bo nogle straciył sie sztajger Lojzik Uszok, przewodnik po grubie, kery wielce przoł bergmonom i ślonskymu cornymu złotu. Kamraty zacły zgadować, eli ftoś go capnył i wywioz fort. Kocio Czelodka ugodała sie i zacła go szukać

Czelodka przerobiyła na dole swoja piyrszo szychta. Wszyscy kukali do sztolnie i trefiyli nawet wrymbiarka, kery sie wylynkli. Koty miały na swojich wonsach pulwer z wonglo, a w lufcie wisiała jakoś srogo tajymnica. Bo po Uszoku, jak łogonym zamyrdać, niy było śladu. Komu zawodzoł tyn stary sztajger? Może zawicowoł ś niego zymstliwy Bebok? A może faflok kanarek cosik wyśpiywoł bez cufal? Coby wszysko szafnońć, trza sie było brać za robota. Bo hned Barborka, na kero rychtowali sie jak zawdy grubiorze i piyrszy roz Kocio Czelodka.

Śląskie wydanie książki "Kocia szajka i czarne złoto" 

Katowice najczęściej kojarzone są z węglem, kopalniami i hutami. Owszem, panował tu niegdyś przemysł ciężki, lecz to tylko część bogatej historii stolicy woj. śląskiego. Miasto jest również największym ośrodkiem kulturalnym regionu, pełnym muzeów, kin, teatrów oraz galerii sztuki. Przechadzając się jego ulicami, nie zobaczymy już huty, zamku, ani Pałacu Ślubów. Latem nie zasiądziemy w restauracji Grünfelda, a zimą nie udamy się na Torkat.
Zapraszamy na spacer po Katowicach, których już nie ma. Zobaczmy, jak zmieniło się miasto i odkryjmy je na nowo.

Pierwszy przekład Przemiany/Die Verwandlung Kafki na język śląski.

***

Ôńskiygo razu Gregor Samsa ôbudziōł sie ze srogich marōw i ôboczōł, iże sie zmie­nioł w masarnego chroboka. Leżoł na puklu twordym choby pancyrz, a jak podniōs tro­cha gowa, to uwidzioł swōj krōngły, brōnzo­wy, podzielōny ringami choby łuki bas, z ke­rego sztepdeka ślatuje drap. Mocka nogōw, patrzōnc na to, jake były wcześnij, blank cieńkie choby nudle, blikały mu bezradnie przed ślepiami.

„Co je zy mnōm louz?” – myśloł. To niy ma nocno mara. Jego izba, richtich jego, ino trocha mało izba ôd człowiyka, durś se spokojnie bōł postrzōd sztyrych ścian, kere dobrze znoł. Nad stołym, na kerym rozpo­ściyrała sie kolekcyjo tekstylnych toworōw – Samsa boł kōmiwojażyr – wisoł ôbroz, kery sōm nieskorzyj wyciōngnoł z ilustrowany­go magazinu i wrazioł do eleganckiyj, zło­tyj rōmy. Ōbroz ukazywoł niyjako frela we futrzanyj czopce i we boa. Siydziała sztryng, a ciynżko, futrzano mufka, w keryj cołkie jeji przedramie sie kryło, trzimała przed wi­dzōma.

Bytom do dziś kojarzy się z węglem, kopalniami i hutami. Jego historia sięga jednak czasów piastowskich. Przez wieki wizerunek miasta zmieniał się wraz z nowo powstającymi budynkami, ulicami i placami. Gwałtowny rozwój przemysłu w XIX wieku, a co za tym idzie budownictwa, pozostawił po sobie piękne kamienice z bogato zdobionymi elewacjami, gmachy użyteczności publicznej, pomniki, dzieła inżynierii. Wielu z nich już dziś nie ma, chociaż nadal trwają w pamięci mieszkańców Bytomia. Album prezentuje ponad 100 lokalizacji, a przedstawione miejsca przestały istnieć zarówno wiele lat temu, jak i całkiem niedawno. To tylko niewielka część z bardzo dużej ilości obiektów, które na przestrzeni dziejów z różnych powodów zniknęły z mapy miasta. Nie pospacerujemy już po zachodniej pierzei Rynku, nie wejdziemy do rozbarskiego ratusza i nie zwiedzimy pałaców Goduli i Tiele-Wincklerów. Nie zobaczymy też wieży ciśnień, stolarzowickiej Bramy Brandenburskiej, kasyna huty "Julia", pomnika Fryderyka Wielkiego czy drewnianego kościółka w miejskim parku. Z książką w ręku wybierzmy się więc w podróż w przeszłość. To okazja do wspomnień i zachęta do odkrycia nieistniejącego już miasta, utrwalonego jednak na dawnych fotografiach.

Książka dwujęzyczna: polski i niemiecki

Po 1945 roku badania geologiczne w Polsce nabrały tempa. Odkryto złoża węgla brunatnego, miedzi, siarki i rozpoczęło się wielkie uprzemysłowienie. Pod kopalnie, huty i elektrownie - takie jak Turów czy Bełchatów - potrzebny był pusty teren. Wraz z powstawaniem nowych ośrodków przemysłowych kurczyły się lub wręcz znikały całe miejscowości: Opolno i Rybarzowice na Łużycach, Kazimierz Biskupi i Pątnów w Konińskiem, Bogomice i Rapocin pod Głogowem czy Piaski i Wola Grzymalina w Łódzkiem.

Dla wielu miejsc rozwój gospodarczy oznaczał apokalipsę. Niektóre zostały przykryte zwałowiskami odpadów, inne - zalane. Wysiedlono ludzi, wycięto lasy i zmieniono bieg rzek. "Istne raje" zamieniły się w kratery, w pustynie biologiczne i strefy katastrofy ekologicznej.

Marta Tomczok podróżuje szlakiem peerelowskiego przemysłu i miejscowości, które wchłonął. Opowiada o bliznach w ludzkiej pamięci i o bliznach w ziemi: śladach po szybach, wyrobiskach i hałdach, które na zawsze zmieniły polski krajobraz.

Szukałam sposobu, żeby oddać poczucie pustki, która powstaje w ludziach po odebranym im krajobrazie. Nie wszyscy chcieli od razu mówić, ale wszyscy chcieli, żeby ich słuchać, gdy już się przełamali. Doświadczenia czekania i słuchania wydają mi się kluczowe dla tej książki - i nie tylko dla niej.

"Porté" to na pozór klasyczne fantasy drogi. W świecie cieni, zamków i walk szlachetny książę Fabrycy przemierza ogarnięty wojną kraj. W wiosce pośrodku lasu spotyka Porté - wybrańca, który jest już gotowy, by opuścić dom i stawić czoła przeznaczeniu. Razem wyruszają w podróż do stolicy. Ciąg wydarzeń doprowadza ich również do spotkania z księżniczką.
I właśnie tak to zwykle wygląda. Tyle że tym razem kilka rzeczy jest bardziej realistycznych. Po pierwsze, pytanie, czy dobry książę jest najwłaściwszą osobą do sprawowania władzy w czasach kultu siły. Po drugie, kwestia, czy prosty człowiek posiada umiejętności potrzebne do decydowania o losach całych państw. Przyjaźń chłopa i króla też lepiej wyglądałaby w baśni niż w społeczeństwie feudalnym, a księżniczka na tronie może stanowić pewien problem dla monarchii.
Do tego istnieją jeszcze cienie - potężne istoty, które zrobią wszystko, by świat zapłonął. Prawdopodobnie tylko nasi bohaterowie mogą je powstrzymać.

Książka poświęcona władcom ziem, które od XVI wieku noszą nazwę Górny Śląsk - przede wszystkim dynastii piastowskiej, w mniejszym stopniu dynastii Przemyślidów Śląskich i biskupów wrocławskich, którzy byli jednocześnie książętami nyskimi.

Autor przedstawia dzieje Śląska poprzez życie jego władców, rozpoczynając od powrotu synów Władysława Wygnańca na Śląsk co było początkiem tworzenia się autonomicznego bytu quasi-państwowego, w którym pojawić się miał sejm, system prawny i inne narzędzia charakterystyczne dla funkcjonowania państw i niezależnych prowincji. Moment końcowy opowieści stanowi czas wymierania poszczególnych rodów książęcych, przy czym chodzi wyłącznie o rody książęce, mające swój początek w feudalnym systemie władzy. Nie ma tutaj miejsca dla rodów możnowładców, magnatów noszących tytuły książęce. Zatem nie ma również mowy o książętach pszczyńskich, którzy w XIX wieku wystarali się o ten tytuł i zmienili pszczyńskie wolne państwo stanowe w Księstwo Pszczyńskie. Nie pojawiają się też z tego samego powodu książęta raciborscy z rodu Hohenlohe-Schillings i inni możnowładcy śląscy.

"Przemsza. Opowieści z czasów przełomu" - Rafał Ryszka

Powieść historyczno-awanturnicza z wątkami kryminalnymi. Akcja toczy się podczas pierwszej wojny światowej i tuż po niej na Górnym Śląsku, ale też w Breslau, Warszawie, Śląsku Opolskim. Mistrzowskie połączenie faktów historycznych z fikcją literacką oraz języków polskiego, śląskiego i niemieckiego. Rafał Ryszka ma wielki dar interesującego prowadzenia narracji i utrzymywania zainteresowania czytelnika, nawet w opisach, w których nie szczędzi czytelnikowi niby zbędnych detali, ale to one pozwalają ułożyć w jego wyobraźni poszczególne kadry fabuły.  To dzięki nim budujemy sobie obrazy, które tworzą nam nasz własny film. W „Przemszy” nie ma zbędnych słów. Zdania mają długość dokładnie taką, jaką mieć powinny.  Narracja prowadzona jest tak zgrabnie i klarownie, że czytelnikowi nie grozi zgubienie wątku. „Przemsza” to wprawdzie nie „Tajemnica Cecylii Broll”, gdzie wszystko konsekwentnie zmierza do jej poznania, tu główni bohaterowie wyłaniają się raz po raz w różnych sytuacjach, ale autor ani razu nie gubi spójności fabuły.

"Tajemnica Cecylii Broll" - Rafał Ryszka

Akcja powieści dzieje się na Górnym Śląsku w Altberun, Tichau, Kattowitz i okolicach w roku 1942. Gefreiter Henryk/Heinrich/Hajnel Krawietzki, prosty żołnierz z Tychów dostaje trzytygodniowy urlop zdrowotny i przyjeżdża do domu z frontu na wschodzie. Jest ranny i ma się tutaj podleczyć. Na zapleczu wojny życie wydaje się toczyć swoim rytmem: w Bieruniu dziesiątki ludzi pracują przy wojennej produkcji, mieszkańcy widzą dymy nad Babicami, a hasło „Auschwitz” budzi strach, niepokój i niepewność, ale jeszcze nie grozę. Wydłużają się listy poległych i zaginionych na frontach. I w tej scenerii dochodzi do morderstwa – w niejasnych okolicznościach zostaje zabita kuzynka Krawietzkiego, tytułowa Fraulein Cecylia Broll, pracownica fabryki dynamitu LIGNOZA. A była to nietuzinkowa Ślązaczka, co wychodzi podczas prywatnego śledztwa kuzyna. Książka bazuje na oryginalnych dokumentach, zbiorze korespondencji, kartek feldpostu i zdjęciach. Osobiste pamiątki stały się przyczynkiem do wysnucia opowieści dbającej o szczegóły historyczne w niebanalnej konwencji kryminału retro.

Przygody kota Lelka Rufijoka po ślōnsku i po polsku. Pięknie ilustrowane.

Przy każdej bajce kod QR, który przeniesie na na YouTube, gdzie autorka czyta swoje wiersze.

Wydanie w twardej oprawie.

Monografia Ewy Hauptman-Fischer poświęcona jest bogatej kulturze muzycznej śląskich klasztorów cysterskich od momentu powstania prowincji w 1651 roku aż po jej kasatę w 1810. W oparciu o obszerny materiał źródłowy ukazana została współistniejąca z chorałem gregoriańskim praktyka muzyki wokalno-instrumentalnej w siedmiu klasztorach (Lubiąż, Henryków, Kamieniec, Krzeszów, Jemielnica, Rudy i Trzebnica) oraz zrekonstruowane zostało życie muzyczne cysterskich wspólnot. Muzyka nie ograniczała się wyłącznie do liturgii towarzyszyła również uroczystościom pozaliturgicznym, wydarzeniom wspólnotowym, rekreacji zakonnej i wizytom gości, stając się integralnym elementem codziennego życia klasztorów. Autorka odtworzyła repertuar wykonywany w poszczególnych opactwach, skład zespołów wokalno-instrumentalnych oraz wykorzystywane instrumentarium. W aneksie książki zamieszczono słownik kantorów, organistów i regensów chóru działających w badanych klasztorach, który znacząco poszerza wiedzę o środowisku muzyków związanych z klasztorami. Efektem badań jest fascynująca rekonstrukcja życia muzycznego śląskich cystersów jego organizacji, praktyki wykonawczej i repertuaru ukazująca klasztory nie tylko jako ośrodki kultury duchowej, lecz także jako ważne centra życia artystycznego barokowego Śląska.

Powieść Adama Mamoka z Śląskiem w tle.

Co ukrywamy przed światem? Paweł Porwoł jest stomatologiem i współwłaścicielem dobrze prosperującej firmy. Nie może narzekać na brak pieniędzy, cieszy się szacunkiem oraz zaufaniem znajomych. W Warszawie uchodzi za jednego z najlepszych fachowców w swojej dziedzinie. Nikt nie wie, że pod maską pewnego siebie człowieka sukcesu Porwoł skrywa swoją prawdziwą twarz - oblicze maltretowanego w dzieciństwie dziecka. W tamtym tragicznym czasie jedyne wsparcie dla Pawła stanowił Richter. Przyjaciel, który znacznie różnił się od rówieśników chłopca, ale skutecznie pomagał mu zmierzyć się z bolesną rzeczywistością. Paweł nie wie, że już wkrótce spotka Richtera ponownie. I to w najmniej spodziewanych okolicznościach.

Włamywacz, który bardziej niż na ksywkę Książę Złodziei zasłużył na inną: Głupi Jasio, synowie rozczarowanych matek (kiedy żona? gdzie wnuczki?), dziwny przypadek motorniczego, zlot rodzinny na prowincji (ciepłe piwo, zimna zupa, hektolitry samogonu), beztroska ekipa żuli spod Lidla i ich bezczelny czworonożny kolega, stary szkutnik wciąż pragnący kochać, zakusy praskich partyjniaków na wiedeński dom publiczny, jedyny mongolski Hell’s Angel, młodzieńcze sympatie w rytmie Dirty Dancing…

Cała galeria pechowców i miłość, ta kurewska miłość.

Ta kurewska miłość (oryg: Láska je kurva) – trzynaście historii zebranych w tom już po śmierci autora. Opowiadanie było ukochanym gatunkiem literackim Petra Šabacha (1951–2017), jednego z najpopularniejszych czeskich prozaików, ulubieńca filmowców, a prywatnie gawędziarza, który chętniej niż rozbudowanymi fabułą i opisem bawił się anegdotą, humorem, pointą.

Kiedy autor wchodził do knajpy na praskich Dejvicach, całe towarzystwo milkło w radosnym oczekiwaniu, że zaraz coś opowie. Dzięki tej książce wszyscy choć przez chwilę możemy się poczuć jak szczęściarze, którym było to dane na żywo.

Położona w malowniczym Beskidzie Śląsko-Morawskim osada Helan to sielankowe miejsce, gdzie wrześniową nocą można usłyszeć śpiew jeleni. Mieszkańców wioski ogarnia strach, kiedy pewnej nocy w lesie krzyczą nie jelenie, lecz bestialsko mordowana dziewczyna.

Sprawę przejmuje wydział zabójstw z Ostrawy sześciu policjantów o kontrastujących ze sobą osobowościach. Czy wzniosą się ponad kogucie walki, by wspólnie schwytać winnego?

Miejscowi nie ułatwiają im zadania Pretensjonalny wiolonczelista, kozi pasterz z brakami w uzębieniu, samotny Rom o anielskim głosie, posępny architekt, mieszkający z dorosłym synem o umyśle dziecka we wsi pełno barwnych postaci, których zeznania trudno złożyć w całość. Ktoś kłamie to pewne. Nie wiadomo jednak, czy ktokolwiek mówi prawdę.

Osiemnaście opowiadań urywków z życia ludzi, z którymi spotykamy się tylko na chwilę, a których mimo to poznajemy dość dobrze. Możliwe zresztą, że znaliśmy ich od zawsze.

Synowie wytrwale (choć bez sensu) walczący o uznanie w oczach gburowatych ojców, poetka udzielająca młodemu chłopakowi wywiadu w domu spokojnej starości, osobliwe randki z Tindera, łagodna żona z miażdżącym prawym prostym, leciwy profesor w ostatniej zagranicznej podróży, kobieta z entomofobią, pogrzeb przyjaciela rodem z Big Lebowskiego, blaski i cienie praskiego ikova, pierwsze miłości, nieuleczalne choroby, codzienne radości i lęki. 

Bianca Bellova wraca tym razem w krótkich formach. Zachowuje charakterystyczny, znany z powieści Jezioro i Mona, surowy styl oraz melancholię, ale dodaje do nich czarny humor i zaskakujące pointy. Gwiazda literatury czeskiej pokazuje nam zupełnie inne pisarskie oblicze bezwzględnie warte poznania.