Historia Śląska

NOWA KSIĄŻKA ZBIGNIEWA ROKITY, LAUREATA NAGRODY LITERACKIEJ NIKE 2021

Czy podróż tramwajem może być jednocześnie wyprawą w kosmos?

Tak, gdy kosmosem jest Śląsk, a pasażerem-kosmonautą Zbigniew Rokita.

Laureat Nagrody Nike, autor Kajsia i Odrzani podróżuje słynną Siódemką tramwajem, którego trasa wije się między Katowicami, Chorzowem, Świętochłowicami i Bytomiem spajając te miejsca w Aglo, jedyną taką aglomerację.

Tu pomniki są inne, murale wyznaczają granice dzielnic, a aktualności wypisuje się na garażach przy przystanku Wiśniowa. Autor prowadzi nas przez zakamarki skomplikowanej historii i tożsamości regionu, zabiera do pracowni malarza-mistyka Erwina Sówki, na śląskie stadiony, w głąb kopalni Wujek i do osób, które pamiętają jej krwawe dzieje. Pomiędzy widocznymi z okien tramwaju familokami, wilhelmińskimi kamienicami i kikutami przemysłu można dostrzec nie tylko teraźniejszość i przeszłość Śląska, ale również jego niepewną przyszłość.

Jak bardzo różnią się polska i śląska pamięć tych samych wydarzeń i czy te różnice muszą dzielić?

Dlaczego Ślązacy są uwierającym kamykiem w polskim bucie?

Czym skończy się rozgrywająca się na naszych oczach górnośląska rewolucja?

Pierwsza z zapowiadanych na 2026 rok książek Aleksandra Lubiny: "Zniewolony Śląsk"

Autor rozmawiał z AI na temat Wielkiego i Małego Śląska.

Fragment:

(…)
14.
Śląsk (Schlesien / Schlaesing / Slezsko / Silesia) nie jest też wielokulturowy ani krainą pogranicza. To kraina historyczna w granicach dynastycznych i państwowych Polski, Czech i Niemiec.
Śląsk to kraina kulturowa o bogatej historii, wyjątkowej tożsamości i niepowtarzalnej osobowości.

15.
Genius loci Śląska, broniąc się przed okupacyjną polityką „odniemczania” prowadzoną przez polskiego wojewodę Michała Grażyńskiego w autonomicznym województwie śląskim oraz generała Aleksandra Zawadzkiego od 1945 roku w prokomunistycznej Polsce w „ziemiach odzyskanych”, wymusił w Dolnym Śląsku, w Sudetach i w Górnym Śląsku poszukiwania i odnajdywania prawdy – do przyznania, że wygnanie przedwojennych mieszkań-ców tej krainy nie zmieniło faktu, że to oni stworzyli wspaniały Śląsk w kulturze helleńsko-chrześcijańskiej, a powojenni mieszkańcy tych ziem odnoszą korzyści materialne i duchowe z życia w „niemieckim” krajobrazie kulturowym.

17.
W familokach życie toczyło się wokół kopalni lub huty, kościoła i kuchni – z karminadlami i ciapkrautem. Jest to po części prawda. Jednak czerwone parapety i okna, festyny z kołoczem, krupniokami, żymlokami i wodzionką, stylizowane stroje górnicze i ludowe tworzą zafałszowany obraz tego wschodniego kawałeczka „nikiszowskiego” (Górnego) Śląska.

Dwujęzyczny atlas dotyczący plebiscytu na Górnym Śląsku z 1921 roku.

Atlas zawiera wprowadzenie, wyniki plebiscytu naniesione na mapę Górnego Śląska oraz wyniki plebiscytu w formie tabelarycznej.

Całość przygotowana po polsku i niemiecku.

Strony: 60

Oprawa: miękka, format A4

Bytom, Bielsko, Katowice, Karwina miejsca zapomnianych historii
Dariusz Zalega w swojej najnowszej książce Bez pana i plebana. 111 gawęd z ludowej historii Śląska żongluje opowieściami o zapomnianych postaciach, miejscach i wydarzeniach, które choć pozornie lokalne wpłynęły na historię nie tylko Górnego Śląska. To nie tylko opowieść o buntach i strajkach, lecz także (a nawet przede wszystkim) hołd dla Ślązaków i Ślązaczek, którzy nie zginali karku.

Po 1945 roku badania geologiczne w Polsce nabrały tempa. Odkryto złoża węgla brunatnego, miedzi, siarki i rozpoczęło się wielkie uprzemysłowienie. Pod kopalnie, huty i elektrownie - takie jak Turów czy Bełchatów - potrzebny był pusty teren. Wraz z powstawaniem nowych ośrodków przemysłowych kurczyły się lub wręcz znikały całe miejscowości: Opolno i Rybarzowice na Łużycach, Kazimierz Biskupi i Pątnów w Konińskiem, Bogomice i Rapocin pod Głogowem czy Piaski i Wola Grzymalina w Łódzkiem.

Dla wielu miejsc rozwój gospodarczy oznaczał apokalipsę. Niektóre zostały przykryte zwałowiskami odpadów, inne - zalane. Wysiedlono ludzi, wycięto lasy i zmieniono bieg rzek. "Istne raje" zamieniły się w kratery, w pustynie biologiczne i strefy katastrofy ekologicznej.

Marta Tomczok podróżuje szlakiem peerelowskiego przemysłu i miejscowości, które wchłonął. Opowiada o bliznach w ludzkiej pamięci i o bliznach w ziemi: śladach po szybach, wyrobiskach i hałdach, które na zawsze zmieniły polski krajobraz.

Szukałam sposobu, żeby oddać poczucie pustki, która powstaje w ludziach po odebranym im krajobrazie. Nie wszyscy chcieli od razu mówić, ale wszyscy chcieli, żeby ich słuchać, gdy już się przełamali. Doświadczenia czekania i słuchania wydają mi się kluczowe dla tej książki - i nie tylko dla niej.

Praca doktorska Mariusza Cieśli, obroniona na Uniwersytecie Wrocławskim. Wypełnia istotną lukę w badaniach nad bronią i uzbrojeniem śląskim w XVI wieku. Autor skorzystał z imponującej bazy źródłowej a także skatalogował istniejące na Śląsku nagrobki rycerskie prezentujące elementy zbroi. To niewątpliwy atut opracowania. Czytelnik otrzymuje nie tylko sporą dawkę wiedzy (zachowano pełny aparat przypisów), ale również obszerny źródłowy materiał ikonograficzny, opatrzony odpowiednim komentarzem i analizą. Spis treści: I - dotychczasowy stan badań nad uzbrojeniem renesansowym; II - rozwój uzbrojenia ochronnego w XVI wieku; zbroja; analiza zbroi; hełm; analiza hełmów; garnitur zbroi; analiza garniturów zbroi; zbroja turniejowa; analiza zbroi turniejowej; zbroja na konia (ladry) i oporządzenie jeździeckie; analiza zbroi na konia i oporządzenia jeździeckiego; tarcza (puklerz); analiza tarcz; III - rozwój broni białej, obuchowej i drzewcowej w XVI wieku; broń biała; analiza broni białej; broń obuchowa; analiza broni obuchowej; broń drzewcowa; analiza broni drzewkowej; IV - rozwój broni palnej i artylerii w XVI wieku; długa broń palna; pistolet; broń kombinowana; produkcja broni palnej; analiza broni palnej; artyleria; analiza artylerii; V - broń miotająca; łuk; kusza; analiza broni miotającej; VI - dekoracja broni; szkicowniki renesansowe; analiza dekoracji; KATALOG; ANEKS (inwentarz legnicki 1662, inwentarz uzbrojenia miasta Wrocławia 1547, inwentarz broni lenna zamkowego w Namysłowie z 12 VIII 1575 roku; uzbrojenie mieszczan Kłodzka w świetle spisu z drugiej połowy XVI wieku; Katalog Minutoliego; broń z kolekcji książąt pszczyńskich; katalog muzeum Rzemiosł Artystycznych i Starożytności we Wrocławiu; renesansowa broń w Muzeum Narodowym we Wrocławiu; renesansowa broń w Muzeum Militariów ? Arsenał), ikonografia archiwalna.

Bytom do dziś kojarzy się z węglem, kopalniami i hutami. Jego historia sięga jednak czasów piastowskich. Przez wieki wizerunek miasta zmieniał się wraz z nowo powstającymi budynkami, ulicami i placami. Gwałtowny rozwój przemysłu w XIX wieku, a co za tym idzie budownictwa, pozostawił po sobie piękne kamienice z bogato zdobionymi elewacjami, gmachy użyteczności publicznej, pomniki, dzieła inżynierii. Wielu z nich już dziś nie ma, chociaż nadal trwają w pamięci mieszkańców Bytomia. Album prezentuje ponad 100 lokalizacji, a przedstawione miejsca przestały istnieć zarówno wiele lat temu, jak i całkiem niedawno. To tylko niewielka część z bardzo dużej ilości obiektów, które na przestrzeni dziejów z różnych powodów zniknęły z mapy miasta. Nie pospacerujemy już po zachodniej pierzei Rynku, nie wejdziemy do rozbarskiego ratusza i nie zwiedzimy pałaców Goduli i Tiele-Wincklerów. Nie zobaczymy też wieży ciśnień, stolarzowickiej Bramy Brandenburskiej, kasyna huty "Julia", pomnika Fryderyka Wielkiego czy drewnianego kościółka w miejskim parku. Z książką w ręku wybierzmy się więc w podróż w przeszłość. To okazja do wspomnień i zachęta do odkrycia nieistniejącego już miasta, utrwalonego jednak na dawnych fotografiach.

Książka dwujęzyczna: polski i niemiecki

Książka poświęcona 40-letniej działalności krzyżanowickiego chóru parafialnego jest zapisem nie tylko interesującej historii zespołu, ale także kroniką życia muzycznego parafii oraz całego – leżącego na górnośląskim, polsko-czeskim pograniczu – regionu.  

Publikacja liczy 472 strony i zawiera dziewięć rozdziałów. W rozdziale pt. Historia w pigułce opisano rozwój chóru, jego największe osiągnięcia, a także problemy, z którymi zespół mierzył się w ciągu czterdziestu lat działalności. W kolejnej części, zatytułowanej Czterdzieści lat minęło…, znajdują się m.in. wspomnienia chórzystów oraz osób związanych z chórem. Zamieszczono tam również wybór, powstających przy różnych okazjach, okolicznościowych wierszy i życzeń.

Chóralny alfabet to rozdział, w którym – tak pół żartem, ale całkiem serio – przedstawiono wybrane wydarzenia, miejsca, nazwy, pojęcia, instytucje oraz osoby związane (w różnym stopniu) z czterdziestoletnią historią chóru, oczywiście w porządku alfabetycznym. W tej części zaprezentowano także bardzo krótkie biogramy wszystkich aktualnych chórzystów, jak również wspomnienia o zmarłych członkach.

Najbardziej obszerną częścią publikacji jest Kalendarium, czyli kronikarskie zestawienie wszystkich zapamiętanych wydarzeń – zwłaszcza publicznych występów – uzupełnione zachowanymi ilustracjami. Ostatnie dwa rozdziały to Repertuar, czyli zestawienie utworów śpiewanych przez chór, oraz Nasi chórzyści – lista wszystkich osób, które w ciągu tych 40 lat śpiewały w krzyżanowickim zespole.

Książka Chór parafii św. Anny w Krzyżanowicach 1985–2025 powstała na bazie doświadczeń z muzycznej przygody wszystkich, którzy należeli do tej wspólnoty śpiewaczej. Szybko można dostrzec w niej łączność pokoleń oraz pasję śpiewaczą, która niejednokrotnie łączy całe rodziny. Dlatego serdecznie zapraszamy do zapoznania się z tą niezwykłą publikacją. Jeśli zaś podczas lektury w sercu Czytelnika zapali się choćby mała iskierka podobnej pasji, nie warto odkładać jej na później – najlepiej od razu posłuchać swojej intuicji i podążyć za jej głosem.

Audiobook czytany przez Mirosława Neinerta, nagrany w formacie MP3 na płycie CD i opakowany w digipacku.

Przygotowany przez Instytut Tajnej Historii Ciulandii raport tajnego państwa, czyli czarna groteska Henryka Wańka na górnośląską historię z lat 1918-1953. Czarny humor, postacie znane z historii, poczet górnośląskich Karlusów od I do VI (czyli wszystkich królów Ciulandii).

Realizacja audiobooka: Sergiusz Brożek

Fragment książki:

Zaznaczyć jeszcze tu trzeba, że na samym początku, o którym wiemy niestety tak mało, nasze państwo nazywało się Tulandia. Tulandia, czyli kraj, gdzie jesteśmy, to znaczy tu, a nie gdzie indziej. W manifeście ogłoszonym przez pierwszego Naczelnik stoi wyraźnie:

Niech sie tam kajś jest inkszy land, pra, cum bajszpil dojczland, niderland abo helgoland, ale tukej, sam kaj my som, jest ino tuland i niech sie nawet w inkszych jynzykach nazywo szlonsk abo szlyzjen, ale dla nos to zawdy bydzie tulandia.

Z czasem jednak miękka wymowa spółgłosek, właściwa naszym rodakom, dokonała ważnej zmiany – jako że słowo ciul, może zapożyczone z angielskiego „the tool”, wzmocniło sekretność naszego istnienia. Zamieniło je niby w żart, jakby przymrużenie oka. Przeto kto tylko usłyszał o Ciulandii, uśmiał się zdrowo, tudzież zniesmaczony zmieniał temat, bo brał to za grubiańskie gadanie. I o to właśnie nam chodziło!

Czas trwania: 3h 40min.

Colloquium Opole 2024. Pamięć zbiorowa i sposoby jej kształtowania z polsko-czesko-niemieckiej perspektywy

Zbiór artykułów po konferencji naukowej

Oprawa miękka
Liczba stron: 304

Historia nietuzinkowej postaci, jaką był w średniowieczu Piotr Włost (zwany też Włostowic), wpisana kontekst Śląska, Polski i Europy ówczesnego okresu.

Autor: Jan Ślósarz

Confirma fratres tuos – te piękne słowa z Ewangelii według św. Łukasza obrał sobie jako życiowe motto czterdziesty siódmy opat wspólnoty benedyktyńskiej w Maria Laach – o. Adalbert (Franz) Kurzeja OSB (1920–2016). Urodzony na Górnym Śląsku, w Kuźni Raciborskiej, swoją edukację pogłębiał w Królewskim Gimnazjum Ewangelickim w Raciborzu. Jako student teologii został zwerbowany do wojska już po roku nauki i doświadczył wszystkich okrucieństw wojny oraz przemocy – początkowo na froncie wschodnim w Rosji, a następnie w południowej Francji i we Włoszech. W 1946 r. pracował przy odgruzowywaniu opactwa Monte Cassino, po czym powrócił na studia teologiczne. W 1951 r. przyjął święcenia prezbiteratu, a rok później wstąpił do wspólnoty benedyktyńskiej. W życiu zakonnym pełnił funkcje bibliotekarza, ceremoniarza oraz zakrystiana, a następnie – już jako kapłan – zajmował się teologią, poświęcając się badaniom liturgicznym. W latach 1977–1990 przewodził wspólnocie benedyktyńskiej w Maria Laach jako opat.

O. Kurzeja był przedstawicielem pokolenia, które – doświadczywszy okrucieństwa wojny oraz, nie wahając się tego powiedzieć, utraty swojego Heimatu – nie rozdrapywało ledwo zagojonych ran, lecz całym swoim życiem pracowało na rzecz pojednania polsko-niemieckiego oraz budowy nowej, pojednanej Europy w której narody Polski i Niemiec za pośrednictwem Ślązaków potrafiłyby podać sobie ręce na znak zgody, tak jak to uczynili polscy i niemieccy biskupi w czasie obrad Soboru Watykańskiego II. Dane mu było m.in. współcelebrować z biskupem opolskim Alfonsem Nossolem i biskupem Tadeuszem Rybakiem Mszę św. pojednania pamiętnego 12 listopada 1989 r. w Krzyżowej, kiedy to kanclerz Niemiec Helmut Kohl wymienił braterski uścisk pokoju z premierem polskiego rządu Tadeuszem Mazowieckim. Jednocześnie zapamiętamy Monografia oparta jest na pracy magisterskiej ks. Przemysława Pawlaka, która w 2022 r. uzyskała wyróżnienie Kapituły Nagrody im. Jana i Wojciecha Wawrzynków w XXII edycji konkursu na najlepszą pracę magisterską poświęconą dziejom politycznym, kulturze i problemom społecznym Śląska. został jako człowiek wielkiej pobożności i pokory, a także nieprzeciętnej łagodności i mądrości.

Niemieckojęzyczna publikacja dra Herberta Matuschka na temat języka śląskiego (górnośląskiego).

200 lat opatentowania nazwy "Cement portlandzki", który to produkt zmienił oblicze XIX-wiecznego świata oraz 150-lecie jednej z pionierskich cementowni Europy w Zakrzowie pod Opolem - to dwie ważne rocznice, które dla Teresy Kuduby stały się okazją do zaprezentowania początków rozwoju opolskiego przemysłu cementowego. Śląsk Opolski to europejskie zagłębie białego górnictwa. Na przełomie XIX/XX w. działało tutaj aż 11 fabryk cementu portlandzkiego. Współcześnie istnieją dwie: najstarsza w Europie "Odra" i najnowocześniejsze w Europie "Górażdże".

Książka Teresy Kudyby jest niczym kapsuła czasu, która przenosi nas do Opola, które było europejskim centrum cementu. Przybliża fakty o czasie rozkwitu przemysłu cementowego, w którym opolskie fabryki miały ogromny udział. Książka "Dawne cementownie Śląska Opolskiego" jest też apelem by chronić to dziedzictwo, rozwijać wiedzę o historii tej ziemi i ludziach, którzy ją tworzyli. Jest także wspaniałym dowodem rangi Opola i Opolskiego na mapie historii rozwoju technologii wydobycia i wytwarzania cementu na świecie.

Mocna powieść Magdaleny Majcher inspirowana bohaterską postawą wyjątkowej lekarki i prawdziwą historią "śląskiego Czarnobyla". Poznajcie historię bliższą parwdzie niż Netflixowy serial...

Opowieść o silnej i niezłomnej lekarce, która odważnie stanęła po stronie najsłabszych, choć mogły ją za to spotkać nieprzewidziane represje. Jedna z najpopularniejszych polskich autorek przedstawia prawdziwą historię Jolanty Wadowskiej-Król, "śląskiego Czarnobyla" i "znikających dzieci".

Lata siedemdziesiąte, Szopienice - dzielnica Katowic. Do lokalnej przychodni pediatrycznej trafia kolejne niemowlę z niedokrwistością. Dzieci tu są mniejsze, gorzej rozwinięte od swoich rówieśników, a rejonowa szkoła specjalna pęka w szwach. Panuje powszechna opinia, że przyczyną są zaniedbania opiekunów i zły status materialny rodzin mieszkających w okolicznych familokach. Doktor Jolanta Wadowska-Król po rozmowie z cenioną profesor pediatrii zaczyna jednak podejrzewać, że prawda leży gdzie indziej. Troska o dzieci nie daje jej spokoju. Postanawia na własną rękę przeprowadzić dodatkowe badania. Ich wyniki są zatrważające. Lekarka nie wie jeszcze, że otworzyła puszkę Pandory, a to, co odkryła, na pewno nie spodoba się władzom PRL.

„Dolny Śląsk. Atlas dla dzieci” to wydawnictwo, dzięki któremu najmłodsi oraz ich rodzice wybiorą się w fascynującą wyprawę po Dolnym Śląsku, leżącym dziś w obrębie trzech polskich województw: dolnośląskiego, lubuskiego i opolskiego. Niewielkie jego obszary znajdują się również w województwie wielkopolskim. Nie zapominajmy również o niemieckiej części Dolnego Śląska.

Atlas ten jest niepowtarzalnym przewodnikiem po kulturze, historii i geografii wielokulturowego i nadzwyczaj interesującego regionu. Na każdej z 22 kart atlasu czytelnicy znajdą wybitne postaci kultury, muzyki, nauki oraz techniki, bohaterów legend i podań, budowle, rzeźby, zapomniane lub nieznane miejsca, charakterystyczne dla regionu rośliny oraz zwierzęta czy też ważne dla regionu wydarzenia historyczne. Każda karta ukazuje jedno lub więcej miast, podobnie jest w przypadku powiatów. Barwne mapy i ilustracje oraz ciekawe i zwięzłe opisy zachęcają zarówno do oglądania, jak i czytania. Każda plansza tego wydawnictwa inspiruje do wybrania się w ekscytującą podróż po Dolnym Śląsku.

Dziesiąty tom opowieści Alojzego Lysko "Duchy Wojny. Mówią do nas".

"Dziesiąty już raz rozlega się wołanie wzywające naszą gromadę do wspomnienia poległych w czasie II wojny światowej Ślązaków - bowiem jeszcze nie wszyscy zostali upamiętnieni. Ba, nie wszyscy zostali pochowani, a zatem nie mogą zaznać wiecznego odpoczynku! Głos ten, przekraczający ograniczenia czasu i przestrzeni, a rozlegający się przed wszystkim nad obszarem ówczesnego frontu wschodniego, to dzisiaj wołanie nad ukraińsko-rosyjskim polem bitwy. Opisane tu miejsca to po raz kolejny - niestety! - punkty strategiczne oznaczane na sztabowych mapach, to miejsca nowych ludzkich tragedii. Ze smutkiem obserwujemy kolejny bratobójczy pojedynek Eteoklesa z Polinejkesem, z trwogą patrzymy na niepochowane, leżące wzdłuż drogi ciała ofiar..."

Dr Krystian Węgrzynek